Wat leert het brein ons over organisatieverandering?

Snap jij waarom mensen altijd tegen verandering zijn? Je zal het beter begrijpen als je weet wat er in de hoofden of het brein van de mensen gebeurt! Het kan je helpen om te weten wat te doen en laten als je een organisatieverandering in gang wil zetten. In dit artikel beschrijven we hoe ons brein werkt. Je krijgt beter zicht op het menselijk gedrag en je kan deze kennis inzetten in jouw veranderingsaanpak.

Neurowetenschapper Paul MacLean speelt in dit verhaal een centrale rol. Hij beschreef in zijn werk “the triune brain” het idee van een brein in 3 lagen. Hoewel de kennis van het menselijk brein intussen verfijnd is, blijft het model nog altijd actueel en bruikbaar om menselijk gedrag te verklaren en te wijzigen.

Hij beschrijft de volgende 3 lagen van ons brein: het reptielenbrein (hersenstam), het zoogdierenbrein (limbisch systeem) en het mensenbrein (neocortex). Deze 3 delen vormen samen het psychologische brein. We beschrijven kort elke laag:

Het reptielenbrein (hersenstam) is evolutionair gezien het oudste deel van ons brein en heeft veel invloed op ons gedrag. Dit deel is verantwoordelijk voor onze primaire overlevingsdrang: voedsel vinden, vluchten, vechten en zorgen voor het nageslacht. Als we niet uitkijken, is dit deel van het brein de baas!

Het zoogdierenbrein is een groep structuren in de hersenen en speelt vooral een rol bij motivatie en emoties zoals angst. Het ligt letterlijk boven op het reptielenbrein en wordt ook het limbisch systeem genoemd. Het bepaalt hoe je je voelt en dus ook hoe je je onbewust gedraagt.

Het mensenbrein, ook wel de neocortex genoemd, is betrokken bij functies zoals zintuigelijke waarneming, denken, redeneren, analyseren, abstract denken en het gebruik van taal. Het geeft ons, met andere woorden, het denkvermogen en de competentie om rationeel te handelen. Een cruciale rol binnen de neocortex is weggelegd voor de prefrontale cortex. Dit deel van het brein ligt direct achter het voorhoofd en is verantwoordelijk voor je bewuste interacties met de wereld. Hier komen gedachten vandaan die niet worden gegenereerd door externe prikkels of gevoelens. We maken ze zelf. De prefrontale cortex is betrokken bij cognitieve en emotionele functies zoals beslissingen nemen, problemen oplossen, plannen, sociaal gedrag en het reguleren van impulsen en emoties. Zonder een fitte prefrontale cortex neemt het zoogdierenbrein (limbisch systeem) snel over.

Samenwerking in ons brein
Elke laag heeft zo zijn eigen functies en mogelijkheden
. Ze zijn sterk met elkaar verbonden. Maar welke laag heeft nu het meeste invloed?

Wij geloven graag dat onze beslissingen en overtuigingen weloverwogen en rationeel zijn. Niets is echter minder waar. Nobelprijs winnaar Daniel Kahneman toont in zijn boek “ons feilbare denken” aan dat mensen juist heel vaak irrationeel handelen. Waar komt dit irrationeel gedrag vandaan?

Ons brein wil pijn vermijden

Het zoogdierenbrein (limbisch systeem) en het reptielenbrein (hersenstam) werken veel samen. Ze checken automatisch en onbewust alle binnenkomende informatie op bedreiging of beloning. Bij een potentiële bedreiging krijg je stress. Je breinenergie gaat over naar overleven. De regie wordt volledig overgenomen door het reptielenbrein en het limbisch systeem.

Omgekeerd, bij een mogelijke beloning kan je je wat meer ontspannen en is er ruimte voor het gebruik van je prefrontale cortex. Dat deel van ons brein waar we op een bewuste manier rationele beslissingen nemen.

In geval van verandering gaan we in ons brein de afweging maken of deze verandering ons verlies (pijn) dan wel winst (beloning) oplevert. Bij verlies gaan we er alles aan doen om de bijhorende pijn te vermijden. Dit proces verloopt onbewust! In ons artikel “weerstand bij verandering: een vloek of een zegen?” beschrijven we 5 elementen die pijn en genot in onze brein mee bepalen en hoe met weerstand om te gaan.

Ons brein houdt van gewoontes

Een gewoonte is het proces waarbij ons brein een reeks handelingen omzet in een automatisch uitgevoerde routine. We creëren een baan van verbindingen tussen hersencellen en telkens we een bepaalde taak uitvoeren, versterken we deze baan. Daardoor denken we er niet meer over na. We zijn overgeschakeld op onze automatische piloot. Volgens wetenschappers ontstaan gewoontes omdat ons brein voortdurend op zoek is naar het besparen van energie. Dit heeft als voordeel dat het brein kan uitrusten en niet onnodig veel energie verbruikt. Maar tegelijkertijd zorgt dit ervoor dat ons brein onbewust kiest voor het comfort van de “status quo”. We zijn tevreden met wat we hebben en gaan niet proactief op zoek naar wat er nog meer mogelijk is.

Dit automatisch gedrag heeft een veel grotere invloed op ons leven dan de zaken die we bewust doen. Met andere woorden, we worden vooral gedreven door emotie en geleid door gewoontes.

Gewoontes veranderen

Dit verklaart waarom het doorvoeren van veranderingen in organisaties meestal een hele uitdaging is. Je moet namelijk gewoontes, die voor een groot deel onbewust ons gedrag bepalen, gaan veranderen. Niet eenvoudig, maar het goede nieuws is dat ons brein plastisch is en we hierdoor perfect in staat zijn om gewoontes als het ware te herprogrammeren. We maken dan nieuwe banen in ons brein aan die de oude vervangen. Het vraagt vooral discipline en oefening. Hoe dit principe van neuroplasticiteit precies werkt, kan je zien in deze korte video.

Hoewel ons brein dus perfect in staat is om gewoontes aan te passen, mislukken veranderingsprocessen heel vaak. Dat komt omdat we denken dat je mensen enkel met rationele argumenten kan overtuigen van verandering. We gebruiken een planmatige top-down aanpak met een strak tijdschema en klaar is kees.

Niet dus. Er komt weerstand. En dat wordt vaak gezien als een gevolg van de inflexibiliteit van mensen en niet van de aanpak.

Voorspelbaarheid en mate van dreiging zijn bepalend

Conclusie: Mensen zijn niet zozeer tegen verandering, wel tegen de manier waarop de verandering wordt aangepakt! Nieuwe zaken ontdekken en andere dingen leren is voor mensen wel degelijk belangrijk. Maar of mensen effectief willen veranderen, hangt vooral af van hoe voorspelbaar de verandering is en hoe fel de dreiging is die ze erdoor ervaren. Het liefst begrijpen mensen wat hen overkomt zodat ze maatregelen kunnen nemen om zich voor te bereiden. Mee richting geven en besluiten nemen zorgt ervoor dat mensen sneller meegaan in de verandering. In ons artikel “hoe krijgen medewerkers zin om te veranderen” geven we concrete tips hoe je dit aanpakt.

Wil jij nog meer leren over hoe breinkennis je helpt om succesvolle veranderingen door te voeren in jouw organisatie? Schrijf je dan in voor een van onze inspiratiesessies. Of sta jij voor een verandering en heb je nood aan nuttige tips, ga dan naar onze gratis change scan.